De laatste tonnen
door Ruud Meijns
We moeten het even hebben over ‘Ontlasting’. Omdat het belangrijk is voor ons lijf, het is deel van onze stofwisseling. We hoeven er tegenwoordig niet meer over na te denken waar het blijft want we hoeven alleen maar door te spoelen.
In ons waterrijk gebied was de sloot meestal het eindpunt van deze substantie. Zolang het om een kleine bevolking ging viel er wel mee te leven, maar met de groei van het aantal inwoners verdwenen sloten door demping ten behoeve van woningbouw en konden de overgebleven sloten het niet meer verwerken. Het begon te stinken, ziektes braken uit en men bedacht het tonnetje als alternatief.
De invoering van het tonnenstelsel was in 1874. De tonnen werden met paard en wagen opgehaald en een schone ton geplaatst, de inhoud verdween in de beerput bij de Reinigingsdienst aan de Westzanerdijk waar ook de tonnen werden schoongemaakt.
De sloot bij Wijnkanspad met links het ‘Hoisie’ boven de sloot Verder lezen
Eerste Nederlandse Stoom Ouwel Fabriek (E.N.S.O.F.)
door Ruud Meijns
Ik woonde aan de oostkant van Zaandam en voor zwemlessen gingen we heen en terug de Bernhardbrug over. De letters ENSOF op de gevel waren altijd een mysterie voor mij tot ik me ging verdiepen in de geschiedenis van Zaandam; een aha-erlebnis.
De Eerste Nederlandsche Stoom Ouwel Fabriek was gevestigd in de Westzijde op nummer 300. Ouwel is een soort eetbaar papier. De fabriek werd in 1898 opgericht door Nicolaas Bakker Klaaszn. In 1901 droeg Bakker zijn belangen over aan medevennoot J.H.H. Kempers. Het bedrijf draaide goed en werd enige keren uitgebreid. Het geeft ons ook gelegenheid om de Westzijde te laten zien voordat de Prins Bernhardburg in gebruik werd genomen, want die kwam ten zuiden van de Ouwelfabriek te liggen.
Westzijde, 1938. Het grote gebouw is de Ouwelfabriek op nummer 300. Op 298 zat molenmaker Boerendans, 296 visserman Bakker, 294 café Plekenpol, 292 de slagerij van weduwe Hoek en op 290 de bakkerij van Noord. Alle panden rechts van de ENSOF zijn gesloopt voor de afrit van de Bernhardbrug. Verder lezen
Oorlogsvluchtelingen hebben de hoofdrol in Zaanse tragedie Batavische Eneas
Op zaterdagavond 7 maart 2026 speelt Theater Kwast in het Motorblok te Zaandam eenmalig de tragedie Batavische Eneas of getrouwheids voorbeeld. Het stuk werd in 1645 geschreven door de Zaanse boekhandelaar en schrijver Hendrik Soeteboom, nu nog vooral bekend omdat hij als eerste de geschiedenis van de Zaanstreek op schrift zette, maar Soeteboom had andere ambities. In navolging van Vondel en diens Gijsbreght van Aemstel, wilde hij een historische heldendaad uit de lokale geschiedenis vereeuwigen op het toneel. Verder lezen
Westzijde 1 – 3
door Ruud Meijns
Westzijde 1 – 3 is een prominente plek in de stad. Het is het gebied tussen de Gedempte Gracht en de Vinkenstraat.
Het is nu een drukke plek met een bushalte maar die drukte was er halverwege de 19e eeuw ook al want op de hoek bij het (toen nog) Vinkenpad was de uitspanning ‘de Twee Zwanen’ gevestigd, met een terras en er werden veel bijeenkomsten georganiseerd. Toen ‘de Twee Zwanen’ werd vervangen door stalhouderij/hotel/café ‘Neuf’ van J. de Boer Cz., zal de drukte er niet minder om zijn geworden. Verder lezen
Groenland vaart – het contract
Als iemand het voornemen had om een schip naar Groenland voor de walvisvaart uit te rusten begon dat met het bouwen of huren van een schip. Was het schip gekozen dan de volgende fase die van het uitrusten en bemannen. Daarvoor werd een boekhouder aangesteld.
Deze werd belast met het uitrusten van de aanstaande vaart m.b.t. bemanning en goederen. De boekhouder zorgde voor de aanstelling van een commandeur die weer op zijn beurt zorgde voor de aanmonstering van de bemanning.
De commandeur koos daarvoor een herberg uit waar alle belangstellenden zich konden melden. In Zaandam was dat meestal Spitsbergen in de Peperhoek waar al het bootvolk bekend mee was. De gegadigden werden één voor één naar binnen geroepen. Was men akkoord met de voorwaarden dan diende de persoon een contract te ondertekenen.
Dat contract zag er zo uit: Klik voor de PDF
Bron: Honig’s studiën, tweede deel
Heuden (Huiden)
door Ruud Meijns
Er gaat al heel lang een verhaaltje rond dat oude woningen in Zaandam gebouwd zouden zijn op koeienhuiden, of op huiden in het algemeen. Dat is een groot misverstand. Het misverstand werd ook wel uitgelegd als zou het van heien naar huiden zijn gegaan in het taalgebruik, maar dat is wel erg ver gezocht.
Stel je eens voor waar al die huiden, als we het over koeienhuiden hebben, waar al die huiden vandaan zouden moeten komen. Daar viel niet tegenop te slachten.
Wandeling langs het oude Kalf
door Simon Greve
Regelmatig wandelen leden van de werkgroep Erfgoed van onze vereniging door delen van Zaandam om te kijken hoe het staat met de monumenten en met panden die mogelijk het beschermen waard zijn. Eventueel kan dat via contact met de gemeente leiden tot aanwijzing van een nieuw monument.
Het oude Kalf…… Ouderen onder de lezers kennen nog de situatie dat het nieuwe Kalf er nog niet was. Waarbij ik onder het nieuwe Kalf de nieuwbouwwijk versta waar in de jaren ‘70 heel veel woningen zijn gebouwd. En nog ouderen weten ook van de tijd dat het Kogerveld nog weiland was, en dat je over de dijk van de Zaan van de Noorderbrug naar het noorden fietste, over het Kalf en verderop langs de Braaksloot. Zonder Coentunnel-viaduct. Wat was Zaandam toen nog leeg.
Maar dit verhaal gaat over het oude Kalf. Ik heb een oude luchtfoto onderstaand ingevoegd (rechten bij de gemeente) om te laten zien dat er destijds alleen bebouwing langs de dijk was. En die bebouwing stond tamelijk ver uit elkaar, de dichtheid was niet hoog.
Zuiddijk 137 – Café de Kroon
door Ruud Meijns
Nu is er niets meer te zien van het bijzondere uiterlijk van Café de Kroon op de Zuiddijk. Het ontwerp was van Heinz Julius Schaub en hij was tevens mede eigenaar van de Kroon. Over de heer Schaub een volgend keer wat meer.
Op de plek van dit café stond een woning van W. van der Stadt (1836-1866) (foto) die er samen met zijn broer Augustinus Aemilius Cornelis (roepnaam Gus) woonde. Na zijn huwelijk met Elisabeth Latenstein, (1837-1917) verliet broer Gus de woning op 137. Willem van der Stadt overleed in 1866 met als gevolg dat zijn vrouw met vier kinderen achter bleef.
In 1868 werd het pand publiekelijk geveild en kwam het in handen van Arend Pieter Latenstein, familie. 10 jaar later gaat het terug in het bezit van Elisabeth Latenstein, weduwe van Willem van der Stadt. Zij bleef er tot 1900 wonen waarna zij verhuisde naar Westzijde 15.[1] Verder lezen
Proef inloopspreekuur genealogie
Dit jaar willen we proberen ook aandacht te besteden aan vragen op het gebied van genealogie en kadaster-onderzoek. We beginnen op maandag 19 januari met een inloopspreekuur van 14.00 tot 15.00 uur op onze vertrouwde locatie in De Bovenkruier. Ingrid van Wilsum zal dan uw vragen inventariseren en u verder op weg helpen bij uw onderzoek. Met de ervaringen van deze inloopspreekuren willen wij dan in het voorjaar een Genealogie Café organiseren.
Omdat we het inloopspreekuur nog met een beperkte bezetting van start gaan is het handig om uw vragen vooraf per e-mail in te dienen, zodat wij alvast wat voorwerk kunnen verrichten. Stuur uw e-mail dan aan i.van.wilsum@kpnmail.nl.
Lezing over de Bloemgracht door Henk Roovers bij Historisch Zaandam
Op maandag 26 januari 2026 organiseert Historisch Zaandam een bijzondere lezing van Zaanstreek-onderzoeker Henk Roovers in Buurtcentrum De Bovenkruier. Roovers neemt bezoekers mee in de rijke geschiedenis van de Bloemgracht, een van de meest karakteristieke paden uit het 17e‑eeuwse Zaandam.
Een gracht met een verhaal
In de 17e eeuw maakte Zaandam een ongekende groei door. De vraag naar woonruimte nam explosief toe, waardoor nieuwe paden en grachten ontstonden. De Bloemgracht werd al snel een voorname woonomgeving, bewoond door scheepsbouwers, reders, geleerden, renteniers en andere invloedrijke Zaanse families. Aan het einde van de gracht bevond zich zelfs een luxe tuinencomplex met kassen, tuinhuizen en bijzondere planten — vaak generaties lang in bezit van doopsgezinde families.
Tijdens zijn 17 jaar durende archiefonderzoek ontdekte Roovers talloze nieuwe feiten en verhalen over deze bijzondere plek. Zijn lezing in 2015 trok veel belangstelling. Met deze lezing biedt Historisch Zaandam bezoekers de kans om kennis te maken met deze fascinerende geschiedenis en onderzoek van Henk Roovers.
De lezing is op maandagmiddag 26 januari om 14.00 uur in Buurtcentrum De Bovenkruier, Drielse Wetering 49, 1509 KP Zaandam. Inloop vanaf 13.30 uur. Toegang gratis. Een vrijwillige bijdrage wordt op prijs gesteld.
Afbeelding: Bloemgracht te Zaandam Oost 1905-1910 (VHZ 20013).
Wekelijkse inloopmiddag
De vereniging Historisch Zaandam is elke maandagmiddag van 14.00 tot 16.00 uur aanwezig in De Bovenkruier.
Adres: Drielse Wetering 49, 1509 KP Zaandam (’t Kalf).
We hebben een uitgebreide bibliotheek over Zaandam in De Bovenkruier. En er is een boekentafel waar u voordelig dubbele boeken uit onze bibliotheek kunt kopen.
Wie foto’s aan de vereniging ter beschikking wil stellen of deze (ter plaatse of later) wil laten scannen, kan ook terecht.
Maar ook voor alleen maar een (Zaans) praatje bent u van harte welkom.
Er is ruimte voor aanvulling van het bestuur en actieve leden voor onze diverse werkgroepen. U kunt vrijblijvend informeren naar de mogelijkheden via e-mail info@historisch-zaandam.nl
Kermis en toneel
In vroeger dagen was het een goede gewoonte om tijdens de kermisperiode ook uit te pakken met toneelvoorstellingen uitgevoerd door verschillende gezelschappen. Veel volk op de been dus grote kans op volle zalen. Om daarvoor reclame te maken bedacht de directie van de schouwburgzaal ‘Prins Hendrik’ om een koets door de stad te laten lopen. Koets, koetsier, paard en de reclame staan hier op het Stationsplein augustus 1908.
Jan Zwart (1877-1937)
door Ruud Meijns
Recent kwam de gemeente Zaanstad met het idee naar buiten om grafmonumenten van bekende Zaankanters te beschermen. Eén die genoemd werd was organist Jan Zwart.
De Zaandammer Jan Zwart was een befaamd organist. Een boek dat over hem verscheen droeg als titel “Een profeet op de orgelbank”[1]. Maar Jan Zwart behoort niet tot de bekende Zaandammers. Misschien omdat het kerkorgel een kleine schare geïnteresseerden kent, maar binnen de kring van orgelliefhebbers was Zwart een grote naam.
Jan Zwart werd op 20 augustus 1877 in Zaandam geboren als zoon van Stoffel Zwart en Christina Bot. Vader Zwart was koopman. Op 5-jarige leeftijd verhuist Jan met het gezin naar Rotterdam. Hij blijkt muzikale aanleg te hebben en kreeg al snel orgelonderwijs. Reeds met 16 jaar krijgt hij een aanstelling als organist bij de Gereformeerde kerk aan de Westzeedijk te Rotterdam.
Na deze aanstelling komt de benoeming tot organist bij de Hervormde gemeente in Capelle aan de IJssel. In 1898 verbindt hij zich aan de Hersteld Evangelisch Lutherse gemeente in Amsterdam. En enige tijd later verhuist hij weer terug naar Zaandam op het adres Schapenpad 4. Verder lezen
Westzijde 102 – de Ossenkop
door Ruud Meijns
Net als bij Westzijde 108 beginnen we ook dit keer met een reclameplaatje van Verkade. In het midden van de drie huisjes is nummer Westzijde 102. Dat is het perceel met de Ossenkop.
De pandjes zijn al eerder geschilderd door een onbekende schilder die in de tweede helft van de 18e eeuw de “Westzijderol” het licht heeft doen zien. Dezelfde drie huisjes nu midden 18e eeuw. Verder lezen
Westzijde 108
door Ruud Meijns
Wat een romantisch plaatje, de Westzijde in vroeger dagen getekend voor een reclameplaatje van Verkade.
De Westzijde op deze plek heeft huisnummers voor panden die men niet ziet. Dat is omdat de panden die achter het pand aan de straatkant van de Westzijde liggen ook een nummer hebben gekregen. Zodoende is het dat aan de voorkant de nummering van 102 naar 108 springt.
Het derde pand van rechts op de tekening is nummer 108. Verder lezen