De laatste tonnen
door Ruud Meijns
We moeten het even hebben over ‘Ontlasting’. Omdat het belangrijk is voor ons lijf, het is deel van onze stofwisseling. We hoeven er tegenwoordig niet meer over na te denken waar het blijft want we hoeven alleen maar door te spoelen.
In ons waterrijk gebied was de sloot meestal het eindpunt van deze substantie. Zolang het om een kleine bevolking ging viel er wel mee te leven, maar met de groei van het aantal inwoners verdwenen sloten door demping ten behoeve van woningbouw en konden de overgebleven sloten het niet meer verwerken. Het begon te stinken, ziektes braken uit en men bedacht het tonnetje als alternatief.
De invoering van het tonnenstelsel was in 1874. De tonnen werden met paard en wagen opgehaald en een schone ton geplaatst, de inhoud verdween in de beerput bij de Reinigingsdienst aan de Westzanerdijk waar ook de tonnen werden schoongemaakt.
De sloot bij Wijnkanspad met links het ‘Hoisie’ boven de sloot
De Gemeentereiniging aan de Westzanerdijk, 1940. Op de foto de heren G. Koops, Botterman, Roepert en P. Schoone aan het werk in de ontsmettingsloods.
In de periode 1910 – 1920 waren er circa 6500 tonnen in gebruik en werden er in nieuwbouwwijken zoals Vissershop en de Haven nog woningen met een ton gebouwd. Jarenlang waren vele werknemers bij de Gemeente Reiniging betrokken bij het ophalen, legen en schoonmaken van de tonnen.
Met de bouw van de moderne woningen die op de riolering werden aangesloten, werden de tonnen langzaam aan een curiositeit. Alleen in de oude wijken trof men nog tonnen aan. In 1955 waren er op een bevolking van 45.000 inwoners nog altijd 2000 tonnen.
Tien jaar later in 1960, met een bevolking van 50.000 mensen waren er nog 1000 stuks. Het aantal bleef dalen en ook het aantal mensen die zich ermee bezig hielden, daalde tot er in 1974 nog één man was die voor de tonnetjes zorgde; Piet Ooievaar. In heel Zaandam stonden er in 1974 nog zeven tonnen bij de mensen. In dat jaar werd ook de laatste ton nog een keer geleegd en was een tijdperk ten einde.
De laatste tonnenman: Piet Ooievaar
Bron: de Typhoon 9 maart 1974. Foto’s: Derk Peeters-(Tonnenman) en Gemeentearchief Zaanstad