Wandeling langs het oude Kalf

door Simon Greve

Regelmatig wandelen leden van de werkgroep Erfgoed van onze vereniging door delen van Zaandam om te kijken hoe het staat met de monumenten en met panden die mogelijk het beschermen waard zijn. Eventueel kan dat via contact met de gemeente leiden tot aanwijzing van een nieuw monument.

Het oude Kalf…… Ouderen onder de lezers kennen nog de situatie dat het nieuwe Kalf er nog niet was. Waarbij ik onder het nieuwe Kalf de nieuwbouwwijk versta waar in de jaren ‘70 heel veel woningen zijn gebouwd. En nog ouderen weten ook van de tijd dat het Kogerveld nog weiland was, en dat je over de dijk van de Zaan van de Noorderbrug naar het noorden fietste, over het Kalf en verderop langs de Braaksloot. Zonder Coentunnel-viaduct. Wat was Zaandam toen nog leeg.

Maar dit verhaal gaat over het oude Kalf. Ik heb een oude luchtfoto onderstaand ingevoegd (rechten bij de gemeente) om te laten zien dat er destijds alleen bebouwing langs de dijk was. En die bebouwing stond tamelijk ver uit elkaar, de dichtheid was niet hoog.

Ook is op foto rechtsboven de Braaksloot te zien, toen nog zonder woonboten. En de R.K. kerk staat er al, als markant groot gebouw. Ooit, en ik praat anderen na, voordat de Zaan afgedamd was en er dus nog gewoon eb en vloed was op dit punt is er een braak (een dijkdoorbraak) geweest die de Zaan en de Wormer met elkaar verbond. Later is deze Braak smaller gemaakt met dijken aan beide zijden van de sloot. Aan de noordkant heet deze de Braakdijk. Het gaat dus om een zeer oude structuur in het landschap.

Middenboven op de foto vinden we het Haaldersbroek, Tegenwoordig is dat een beschermd dorpsgezicht en het ademt nog de sfeer van oude tijden. Ga daar vooral eens kijken!

Je kunt tegenwoordig vanaf de plek waar ooit de Noorderbrug lag al lang niet meer doorfietsen over de Oostzijde naar het Noorden. Die weg loopt maar heel kort door en is na 50 meter afgesloten voor de cacaofabriek van Gerkens Cacao (en andere bedrijven) die daar nu gevestigd zijn. Ooit stonden op dit stukje van Zaandam onder andere scheepswerf Czaar Peter en molen het Windei (gesloopt 1906).

Na het Coentunnelviaduct heet de weg Kalf, maar het eerste stuk is vanwege deze fabrieken niet open voor publiek.

Onze wandeling start daarom direct na de afsluiting, waar je weer bij de Zaan kunt komen. Ooit stond op deze plek aan de Zaan de molen de Sint Willebrordus (zie onderstaande foto), maar die is al lang geleden (1958) afgebroken. En we lopen vanzelfsprekend naar het Noorden.

Wat opvalt op deze plek is dat de woningen aan de oostkant van het Kalf ver van elkaar staan. Het begint met nummer 40-c, wat doet vermoeden dat er ooit ook een 40-a en een 40-b hebben gestaan. Afgebroken voor de fabrieken? Huisnummer 40 is er wel geweest en is in 1897 gebouwd.

Nummer 40-c stamt uit 1928 en is verbouwd in 1954. Het is verder een woning die typerend is voor die tijd, maar niet heel bijzonder. Niet iets voor onze werkgroep.

We wandelen verder en we kijken alleen naar de rechterkant, links is onbebouwd. Langs nummer 46 en langs twee geschakelde arbeiderswoningen (48 en 48b) uit 1908. Deze huisjes zijn onveranderd sinds de tijd dat ze in opdracht van de heer J. Hollebeek in 1908 werden gebouwd. Zie onderstaande foto.

Wat op dit punt opvalt is dat hier een bocht in de dijk rechtgetrokken lijkt. De huizenrij wijkt omdat de weg hier vroeger een bocht maakte, zie foto. En op dit punt is er links een schitterend uitzicht over de Zaan.

In de bocht ligt een boerderijachtig pand, huisnummer 54, met op het dak het jaartal 1721. Dit pand is mooi onderhouden en geeft een goed beeld van een boerderij van driehonderd jaar terug. Met het vee destijds in de winter nog inpandig. Een heel leuk pand (met overigens een zeer vriendelijke bewoner). Zie de onderstaande foto.

In het pand is er in 1914 veel aangepast en ook is de voorpui veranderd. Waar er vroeger twee ramen waren zijn er bij de verbouwing twee ramen bijgekomen. Maar al met al een sieraad op deze plek.

We lopen door, en het volgende pand dat voor de werkgroep Erfgoed interessant is is nummer 60D. Vastgebouwd aan de huizen daar direct naast dateert het hele setje uit 1914. Het setje valt vooral op door de massieve uitbouw boven 60E en de trapgevel van 60F. Een nogal frivole opzet voor drie arbeidershuizen.

Iets verderop is links nu een grote bedrijfshal te zien achter een imposant hek. Dat alles is voor ons niet interessant, maar op het bedrijventerrein staat nog iets anders. Een woonhuis, huisnummer 23, dat nauwelijks zichtbaar is achter de begroeiing. Maar het gaat wel om een gemeentelijk monument. Enkele jaren geleden leek het slecht af te lopen met dit pand maar inmiddels is het netjes opgeknapt met oog voor historische waarden. Het was onderdeel van de cacaofabriek die hier ooit stond en dateert uit het eind van de 17e eeuw. In vroeger dagen stond vlak achter dit pand molen de Oranjeboom. Maar het pand is dus helaas nauwelijks zichtbaar. Mooi is wel dat de straatnamen in de wijk refereren aan vroegere molens. Leuk dat de historie op die manier terugkomt.

We lopen door langs rechts de ingang naar de straat Sint Willebrordus (inderdaad, de naam van een  verdwenen molen) en zien rechts achter wat bomen Kalf 76. Een prachtig houten pand met zadeldak van meer dan 100 jaar oud.

Iets verderop vinden we een echt Rijksmonument. Op nummer 86 staat een prachtig oud houten huisje. Ik weet nog goed dat ik, iedere keer wanneer ik erlangs fietste, schrok van de onderhouds- toestand. Zie ook de onderstaande foto uit 2008 (foto uit archief gemeente Zaanstad, rechten bij de gemeente).

Maar het is nu opgeknapt (zie onderstaande foto) en daarover leest u alles op de website van Historisch Zaandam Kalf 86 gerestaureerd – Historisch Zaandam

Voor hen die niet op de link klikken, het dateert uit 1680. De huidige kleur is een kleur die het ooit had en veel meer in zwang was voordat het Zaans Groen zijn intrede deed.

Links bij nummer 33 komen we bij een dubbel woonhuis uit 1930. Vroeger stond hier vlak achter  molen de Zaadzaaier op de noordkant van de Hemmes. Maar die is in 1949 afgebroken. Op de Hemmes stonden nog veel meer molens, in de loop der tijd zijn die verdwenen.

Nummer 92 dateert uit 1912 en werd direct na de bouw bewoond door de heer A. Wittebrood. Het kwam op de plek van een pand uit 1880 dat afgebrand was. Blijkbaar was ‘het privaat’ gespaard gebleven want de afvoer van fecaliën vond plaats via het wisseltonnenstelsel vanuit het ‘bestaande’ privaat. Waarbij ik denk dat dat privaat dus buiten de woning zal hebben gelegen anders was het ook verbrand. En dat in een tijd dat de winters nog streng waren. Helden waren het toen! Het is erg goed onderhouden en een sieraad voor het Kalf.

Kalf 100 dateert uit 1924 en is gebouwd als onderwijzerswoning. Opdrachtgever was het Rooms Katholieke kerkbestuur en de bouwaanvraag is getekend door de pastoor zelf. Dit pand is ontworpen door de destijds vooral in R.K. kringen bekende architect Simon B. Van Sante (zie Wikipedia) en dat heeft de man naar mijn mening mooi gedaan. Rechts een erkertje, boven in het huis een driehoekig uitspringend raam (altijd handig om de straat te overzien) en links een raam dat op de hoek van het huis staat. Dus niet symmetrisch. Met versiering op de gevel. Vroeger zal het niet wit zijn geweest. Maar het is een zeer aardig pand dat goed onderhouden lijkt.

Langzamerhand zien we steeds minder vanuit cultuur-historisch oogpunt gezien interessante panden. Mogelijk is in de loop van de tijd veel gesloopt of is het deel hier langs de Poel of verderop langs de Braaksloot later bebouwd. Maar we wandelen verder.

Wel interessant is nummer 112. Een pand dat opvalt door de donkere kleurstelling en het ontbreken van een voordeur. Maar bovendien lijkt een recente verbouwing nooit afgemaakt, er ontbreekt een goot. Het pand is ooit gebouwd als een huis met twee woningen in 1893. En destijds is het wel degelijk gebouwd met twee voordeuren in de voorgevel. Die waren geheel rechts en geheel links opgenomen in het pand. In 1930 is het pand op aanvraag van Simon G. Knots aangepast, maar ook toen waren er nog voordeuren.

Nummer 116, wederom prachtig onderhouden, is gebouwd op de plek waar ooit het huis van Trijntje Sluis stond. Waarom meld ik dat zo? Omdat vroeger bouwaanvragen vrijwel alleen door mannen werden gedaan. Erger nog, op de formulieren die de gemeente gebruikte stond ‘aan de Heer’  al voorgedrukt. Voor Trijntje moest dat natuurlijk doorgehaald worden. Wat ook opvalt is dat op het formulier het jaartal al begon met 19… In 1889! Ook dat moest doorgehaald worden. Maar wie laat elf jaar voor de nieuwe eeuw al formulieren drukken met ’19..’ er op? We zullen het niet kunnen achterhalen ben ik bang. Het pand wat er nu staat oogt geheel anders.

We komen nu op een stukje Kalf dat ook later rechtgetrokken lijkt. De huizenrij wijkt weer. Op nummer 124B vinden we kinderdagverblijf Mimpi.  Kalf 124 B is in 1926 gebouwd als R.K. Verenigingsgebouw. In 1965 is er een uitbreiding geweest, zie foto. In 2001 werd het een kinderdagverblijf. De R.K. Mariaschool lag er ooit achter. Die is gesloopt, jaartal onbekend.

Een erg mooi huis is Kalf 158, een heel stuk verder dus. We zijn dan de brug naar het Haaldersbroek al gepasseerd en inmiddels vlakbij de RK-kerk. Nummer 158 staat al op een ansichtkaart uit 1905 (zie onderstaande foto) en is dus al behoorlijk oud.  Het is een schitterend onderhouden woning, recent volledig geschilderd. De dakkapellen zijn in 1940 aangebracht door de firma Kakes, een bekende naam.

En dan de kerk iets verderop. Een prachtig gemeentelijk monument. Dat eind 19e eeuw de houten kerk die op het Haaldersbroek stond heeft vervangen. U leest er alles over op Maria Magdalena Kerk – Open Monumentendag . Bovendien maak ik dan het artikel niet te lang, dat vindt de redactie niet fijn.