Westzijde 1 – 3
door Ruud Meijns
Westzijde 1 – 3 is een prominente plek in de stad. Het is het gebied tussen de Gedempte Gracht en de Vinkenstraat.
Het is nu een drukke plek met een bushalte maar die drukte was er halverwege de 19e eeuw ook al want op de hoek bij het (toen nog) Vinkenpad was de uitspanning ‘de Twee Zwanen’ gevestigd, met een terras en er werden veel bijeenkomsten georganiseerd. Toen ‘de Twee Zwanen’ werd vervangen door stalhouderij/hotel/café ‘Neuf’ van J. de Boer Cz., zal de drukte er niet minder om zijn geworden.
Om terug te keren naar Westzijde 1 – 3 wil ik wijzen op het linker deel van de foto (boven) waar enkele kinderen voor een hek staan. Dat hek is van de familie Zwaardemaker die hun woning er mee afscheidde. Eerst had hier nog een dijksloot gelopen maar nadat die was gedempt, vroeg de heer J. Zwaardemaker Hz. aan de gemeente om het deel dat zijn eigendom was, bij zijn erf te mogen trekken en er een hek omheen te zetten. In 1866 laat hij het houten hek vervangen door een ijzeren exemplaar.
Blees[1] schrijft: ‘Ten slotte werd de gehele ruimte tusschen Vinkenstraat en Gedempte Gracht door het heerenhuis met tuin van de familie Zwaardemaker in beslag genomen. (mej. A. Zwaardemaker, de heer Ko Zwaardemaker, bekend door zijn honden, “Duitsche doggen”, en de heer Hendrik Zwaardemaker’.)
In de krant van 21 april 1906 is een advertentie geplaatst waarin notaris van Holk aankondigt dat op dinsdag de 24e om negen uur een veiling zal worden gehouden in het huis Westzijde 3, hoek Vinkenstraat van ‘diverse in goeden staat van onderhoud verkerende Inboedelgoederen’.
De reden is dat de familie Zwaardemaker vertrekt en er een nieuwe eigenaar en een nieuwe woning op dit perceel komt. In April 1906 doet de heer J.H. Eilmann bij de gemeente het verzoek om een huis te mogen bouwen. De firma Eilmann zorgt voor tekeningen en de bouw van het huis. Dit huis heeft een heel ander karakter dan wat er stond, hoger, stadser. (Tekening links)
De grond die het pand van Zwaardemaker besloeg wordt herverdeeld en er komen nu drie panden te staan t.w. M. de Wit, J.H. Eilmann en op de hoek van de Vinkenstraat de gebroeders Meemken van de confectiefabriek ‘De Duif’. Zie kaartje.
In 1936 zag het er zo uit. Het middelste pand van Simon de Wit was in 1932 tot een winkel verbouwd.
In 1960 begon dezelfde Simon de Wit aan een grote verbouwing die het aanzicht enorm veranderde. De klassieke uitstraling van de panden 1 en 3 ging over in een egaal front.
Het pand ‘de Duif’ hield haar eigen stijl. De foto is net voor de verbouwing genomen.
Links nog een deel van de etalage van Trico-Zaan.
De supermarkt, met bovenwoningen had zowel aan de Vinkenstraat als aan de Gedempte Gracht een ingang en in de Westzijde alleen een grote winkelruit met grote en lelijke plakkaten voor de reclames. Foto: W. Krijt.
In de loop der jaren werd Simon opgeslokt door Ahold en hebben diverse ondernemingen er hun winkels gehad van Rijwielen tot feestartikelen.
Foto rechts is december 2025
[1] Blees aan de Westzijde, 1882-1983. Geschiedenis van de Molenbuurt te Zaandam. Foto’s: W. Krijt, Gemeentearchief Zaanstad