Adriaan Honig’s kunsthars

door Ruud Meijns

Met alle goede bedoelingen werden in de oorlogsjaren (1940-1945) door de firma Adriaan Honig plannen gemaakt voor de  vervaardiging van kunstharsen op lijnoliebasis voor de verfindustrie. Een mooi en nieuw eindproduct. Voor de fabricage werd Adriaan Honig’s Kunsthars Industrie nv opgericht. Er werd in licentie geproduceerd. In de Westzijde kwam naast een fabriek een kantoor en een laboratorium.

Na overname in 1958 door Billiton ging het bedrijf verder onder de naam Zaanchemie dat vervolgens op 1 mei 1965 werd ingelijfd door Scado. Weer later werd het bedrijf overgenomen door Unilever dat in 1979 besloot de productie uit Zaandam over te brengen naar Schoonebeek in Drenthe.

Maar zo schoon als het laboratorium was, zo smerig was de ondergrond van de fabriek. Tussen 1957 en 1967 was er op het terrein een proeffabriek voor bestrijdingsmiddelen op basis van tin. Scado was in de jaren ‘60 technologische leider op het gebied van polyesterharsen enz., onder meer gebruikt bij het leggen van linoleum.

In 1964 werd door een viertal bewoners van de Frans Halsstraat een bezwaar ingediend tegen een proeffabriek waar men ‘Triphenyltinchloride’ en andere kunstharsen ging maken. Door allerlei oorzaken kwam de Raad van State pas in 1966 tot behandeling van de zaak. Inmiddels was de vergunning waartegen bezwaar werd gemaakt verlopen, maar de hinder was gebleven.

In juli 1968 klommen bewoners nogmaals in de pen om bezwaar te maken tegen een herziene vergunning voor Scado. Van het bedrijf verwachtten de bewoners niet veel. Bij klachten werden ze van het kastje naar de muur gestuurd en gebeurde er niets. Bewoners zouden het liefst zien dat het bedrijf naar een gebied buiten bewoond gebied zou verhuizen. Ook de wijkcontactraad van de Schilders- en Waddenbuurt voerde actie tegen de vergunning. Wethouder van Leeuwen kreeg in april 1974 450 handtekeningen overhandigd die door de Wijkcontactgroep Schildersbuurt-Waddenbuurt verzameld waren.

Omdat er maar niets veranderde aan de toenemende stankoverlast, aan de lozing op openbare wateren kwamen de bewoners en wijkcontactraad in 1974 weer in actie toen het bedrijf weer een hinderwetvergunning aanvroeg. Op de hoorzitting waren klachten niet nieuw, al jaren ondervindt de buurt stank- en geluidsoverlast. Tankwagens met gevaarlijke stoffen rijden door dichtbevolkte woongebieden. Uiteindelijk kreeg het bedrijf de gevraagde vergunning van de provincie maar ze hebben er wel een forse lijst aan voorwaarden aan verbonden, maar dat bleek in de praktijk niet veel uit te maken. En in 1977 moest de buurt maar weer eens in actie komen tegen de volgende hinderwetvergunning die daarna weer door de Provincie werd goed gekeurd.

In 1979 wordt bekend dat het bedrijf Scado B.V. binnen 1½ à 2 jaar zal verhuizen naar Schoonenbeek in Drenthe. De klachten blijven wel hier voorlopig. Wethouder Pans kon de gemeenteraad meedelen dat men plannen voor woningbouw had op het Scadoterrein. Eind van het jaar werd er door de gemeente een pomp geplaatst tussen de afvoer van Scado en het riool. Nu zou het met de stank gedaan moeten zijn. Ook in 1979 wordt bekend dat het Hoogheemraadschap wil stoppen met het verwerken van afvalwater in Beverwijk van de fabriek uit Zaandam. Het regende klachten in Beverwijk vanwege de stank. Dus nu zal het afvalwater gewoon de Zaan in gaan.

Soms ging Scado ook in bezwaar en wel tegen het voorbereiden van een bestemmingsplan voor het terrein dat wordt begrensd door de spoorlijn naar Hoorn, de Zaan, de Frans Halsstraat en het terrein ten oosten van de Westzijde. B&W van Zaanstad vinden dat ‘een bedrijf als Scado B.V. behoort tot het soort bedrijven dat weinig passend is binnen of in de buurt met woonbebouwing’. Men wenst de huidige bestemming niet te handhaven. Het moest ook voorkomen dat andere bedrijven zich nog zouden vestigen in dit gebied.

Eind jaren ‘70 van de vorige eeuw werd het duidelijk dat waar ooit industrie had gestaan zoals waar nu de wijken Westerwatering en Rooswijk liggen, vroegere industrie voor aanmerkelijke vervuiling had gezorgd. Daarom klonken er in de gemeenteraad geluiden die wilden dat er nu grondmonsters werden genomen bij bedrijven die op het punt staan hun terreinen te verlaten zoals Sigma Coatings en Scado. Anders draait de overheid weer op voor de kosten van sanering.

Na vertrek van Scado B.V.  in 1980 bleek inderdaad dat de grond sterk vervuild was met benzeen, xyleen en organohalogeen-verbindingen. Daarbij kwamen nog sporen styreen.

Volgens de bewoners moet het terrein hermetisch worden afgesloten. Het hek staat nu open en de jeugd speelt er.

Inmiddels had bouwbedrijf Maarten de Wit met een groep investeerders zich meester gemaakt van het terrein en kwam al met een bouwplan onder de naam Oase.

Ons Huis heeft sinds november 1981 op het terrein een peuterspeelzaal in gebruik genomen. De Wijkcontactgroep vindt het onverstandig dat er op het terrein peuters kunnen rondlopen. Ook scholengemeenschap de Nieuwe Vaart zoekt nieuwe ruimte, mogelijk op het Scadoterrein. Na een paar maanden besluit Ons Huis om de peuterspeelzaal te sluiten. Kinderen werden onwel. Bewoners klagen dat het terrein slecht is afgesloten. Kinderen kunnen er zonder problemen opkomen om te spelen.

De bouwplannen voor het terrein zullen, na overleg met de buurt, worden aangepast. Maarten de Wit had plannen om tot 8 hoog te gaan bouwen maar zal dit tot 4 etages beperken. Het is bekend geworden dat de Deka-markt op het terrein een filiaal zal gaan vestigen. Naar verluid komen er woningen boven de winkel.

In april 1983 komt het bericht naar buiten dat Scado in Drenthe beticht wordt van illegale lozingen. Justitie heeft de administratie in beslag genomen. Naar aanleiding van deze berichten vraagt de CPN in de gemeenteraad of de gemeente Scado nog aansprakelijk gaat stellen voor de verontreiniging. Zou een proefproces dat dichterbij brengen? Volgens wethouder Nieuwenhuijse is dit geen gemeentelijke taak maar eentje voor de Riijksoverheid. 

                                                                                Bewonersbijeenkomst, 1982

De firma Haskoning B.V. doet onderzoek. Er zijn zeer hoge concentraties vervuiling aangetroffen. De sloot langs het terrein zal helemaal moeten worden uitgegraven omdat er op diepere lagen tolueen is gevonden. Op de zoveelste voorlichtingsavond bleek nog veel onduidelijk over gif. Boosheid over uitblijven justitiële stappen maar de politiek was afwezig, er waren alleen technische ambtenaren van de provincie.

De Grontmij, ook aanwezig kon vertellen over hoe het onderzoek gaat verlopen. Er worden grond- en watermonsters genomen en nog op afzonderlijke plekken worden monsters ingenomen. Met voldoende gegevens kan een plan worden gemaakt. Men schat dat eind van het jaar 1984 begonnen kan worden met opruimen.

Nadat de peuterspeelzaal was gesloten hebben zich toch alweer enkele bedrijfjes gevestigd op het Scado-terrein. Zo hebben de Delta Kopieer- en Lichtdrukservice  en autoservice Toth op het terrein een plek gevonden. De Dekamarkt is er gekomen. En op 24 november 1989 ging de eerste paal in de grond voor het plan Oase waarbij 73 senioren woningen door Goed Wonen werden gebouwd. De vervuilde grond, 117.000 m³ is voor een groot deel opgeruimd en er is nieuwe grond gestort. Maar het grondwater is nog steeds vervuild. Er is nog werk te doen. De straten in het gebied zullen namen van bekende schilders krijgen zodat het aansluit op de straatnamen in de Schildersbuurt.