Jan Zwart (1877-1937)

door Ruud Meijns

Recent kwam de gemeente Zaanstad met het idee naar buiten om grafmonumenten van bekende Zaankanters te beschermen. Eén die genoemd werd was organist Jan Zwart.

De Zaandammer Jan Zwart was een befaamd organist. Een boek dat over hem verscheen droeg als titel “Een profeet op de orgelbank”[1]. Maar Jan Zwart behoort niet tot de bekende Zaandammers. Misschien omdat het kerkorgel een kleine schare geïnteresseerden kent, maar binnen de kring van orgelliefhebbers was Zwart een grote naam.

Jan Zwart werd op 20 augustus 1877 in Zaandam geboren als zoon van Stoffel Zwart en Christina Bot. Vader Zwart was koopman. Op 5-jarige leeftijd verhuist Jan met het gezin naar Rotterdam. Hij blijkt muzikale aanleg te hebben en kreeg al snel orgelonderwijs. Reeds met 16 jaar krijgt hij een aanstelling als organist bij de Gereformeerde kerk aan de Westzeedijk te Rotterdam.

Na deze aanstelling komt de benoeming tot organist bij de Hervormde gemeente in Capelle aan de IJssel. In 1898 verbindt hij zich aan de Hersteld Evangelisch Lutherse gemeente in Amsterdam. En enige tijd later verhuist hij weer terug naar Zaandam op het adres Schapenpad 4.

Zwart ontpopt zich al snel als componist. Als 18-jarige componeert hij het ‘Trio Gebed des Heren’ en bewerkt gezangen en geestelijke liederen voor het orgel. Zijn muziek kreeg wel het verwijt dat het ouderwets en te eenvoudig was. Zwart’s repliek was dat zijn muziek een breed publiek moest aanspreken en ook gespeeld moest kunnen worden door dorpsorganisten.                                                                                                                                                Schapenpad 4

In Zaandam en de Zaanstreek ontplooit Jan Zwart vele activiteiten. In 1901 is er een groot concert in de Gereformeerde kerk in de Stationsstraat van de Christelijke muziekvereniging A.D.V.E.N.D.O. waar hij als organist aan deelneemt. Hij geeft thuis piano- en orgelles, hij is directeur van de Christelijke Zangvereniging Halleluja, start een kinderkoor voor deze zangvereniging.  Daarnaast voerde hij ook de directie voor Gemengde Zangvereniging Daniël de Lange. Met de koren en orkesten voerde hij cantates uit, oratoria. Dit allemaal naast zijn werk in de Lutherse kerk in Amsterdam.

Op 15 april 1909 trouwt hij met zijn nicht Catharina Zwart, dochter van Jan Zwart Czn., papierhandelaar en Pieterje Pos. Het is het begin van een verbintenis die in de komende jaren met zeven dochters en zes zonen verblijd zal worden.

In 1911 krijgt de gemeente Zaandam van de Russische keizer Nicolaas II het Czaar Peterbeeld geschonken. Bij de feestelijke onthulling wordt een cantate, geschreven door Jan Zwart uitgevoerd door een koor van 200 zangers en zangeressen onder zijn leiding.

Ondernemend als hij is, start Jan Zwart een eigen muziek-uitgeverij om eigen werk, maar ook dat van andere componisten uit te geven. Vanaf 1915 speelt hij orgelconcerten door het hele land en geeft daarmee ook bekendheid aan zijn bewerkingen van psalmen en geestelijke liederen.

Bij de ANRO (Algemeene Nederlandsche Radio Omroep) verzorgt hij vanaf 1925 incidenteel orgelconcerten. Als in 1929 de Nederlandsche Christelijke Radio Vereeniging (NCRV) wordt opgericht, krijgt hij een contract aangeboden om wekelijks een orgelconcert van anderhalf uur te verzorgen. In 1932 kwam er bijna een einde aan deze concerten toen de NCRV Zwart op een in zijn ogen inferieur orgel de concerten wilde laten voortzetten. Na de opzegging van zijn contract en protest uit het land draaide de NCRV haar besluit terug.

Op 1 oktober 1933 viert hij zijn veertig jarig jubileum als organist. Grote huldigingen  en jubileumconcerten in het land gaven kleur aan dit jubileum. Onder grote belangstelling geeft hij een concert in Westzijderkerk in Zaandam waarbij oud burgemeester ter Laan o.a. het woord tot de jubilaris richt.

                                           Zwart op het orgel van de Lutherse kerk tijdens de radioconcerten

Jan Zwart schreef ook over de Nederlandse orgelgeschiedenis en wist zo belangstelling te wekken voor de orgelmuziek van Jan Pieterszoon Sweelinck. Zwart heeft een grote schare van leerlingen waaronder de bekende organist Feike Asma. Hier een herinnering van Asma aan Jan Zwart:

‘De eerste opdracht: speel, met gebruikmaking van de ut-re-mi-notatie van de melodie van Ps. 42, een voorspel en het koraal. Wat ik er toen van maakte is gelukkig verleden tijd geworden. Van het eerste moment af werd steeds gewezen op de karakteristieke eigenschappen van het betreffende koraal. Op deze wijze werd de grondslag gelegd voor mijn toekomstig koraalspel. En juist daarvoor was ik toch gekomen! Als muziek klonk het mij in de oren om aan het eind van de kennismaking te vernemen dat ‘de grote’ man mij graag les wilde geven. En menigmaal heb ik daarna het voorrecht gehad een gewone kerkdienst op het orgel bij te wonen. En telkens, wanneer ik Jan Zwart’s spel aanzag en hoorde dan was Elisa’s bede mijn  verzuchting: “ach, had ik maar een derde van zijn geest”.

Uit: het Orgelblad 4 juni 1961

Op 13 juli 1937 komt er plotseling een einde aan het leven van Jan Zwart, 60 jaar oud. Hij werd 17 juli begraven op de Algemene begraafplaats in Zaandam. Onder zeer grote belangstelling werd hij ten grave gedragen. Een jaar later 23 juli 1938 werd het graf opnieuw bezocht door belangstellenden vanwege de onthulling van een speciaal grafmonument dat geschonken werd door het comité Nagedachtenis Jan Zwart. Het ontwerp is van H. Richters.

Bron: hgunnink.nl/janzwart Gemeentearchief Zaanstad

*Het initiatief om over Jan Zwart te schrijven kwam mede door een verzoek dat bij de vereniging binnen kwam van Abel Zwart.

[1] Jan Zwart 1877-1937, een profeet op de orgelbank, Asma en Kret.

* Recent is een biografie van Jan Zwart verschenen geschreven door zijn kleinzoon Frits Zwart. Voor meer informatie verwijs ik u naar de folder.