Verkade en het Hollandse Pad
door Simon Greve
Aan de Westzijde kent iedere Zaandammer wel het terrein en de gebouwen van Verkade. Gebouwd in de tweede helft van de 19e eeuw en later steeds verder uitgebreid. En inmiddels ook weer deels van functie veranderd of verlaten. Prachtige Zaanse historie en deels een rijksmonument.
Tegen het Verkade-terrein aan ligt een beetje verscholen het Hollandse pad. De ingang van het pad valt niet echt op naast het fabriekspand, maar het is wel een oeroud pad, een voorbeeld van de manier waarop vroeger veel paden van de Zaan af het land in trokken.
De werkgroep Erfgoed wandelde onlangs in dit prachtige, echt oud-Zaanse stukje van de stad. Om te bekijken hoe het staat met het erfgoed daar en om te bekijken of dat mogelijk meer bescherming verdient. En om een beeld te geven van waar we dan zijn is onderstaand een kaartje ingevoegd.
De pijlen geven aan waar de Verkade gebouwen staan. Het Hollandse pad ligt juist daarboven.
De vroegere fabriek van Verkade (hierboven Verkade 1) direct aan de Zaan is in 2004 verkocht aan ontwikkelaars en is tegenwoordig een gezellig geheel waar je heerlijk koffie kunt drinken en brood kunt kopen. Er zijn bedrijven gevestigd, er wonen mensen en er zijn altijd veel bezoekers en het is er heel levendig. Het uiterlijk is nog steeds zeer herkenbaar als de oude Verkade fabriek. De historie is daar dus nog goed zichtbaar.
De panden aan de andere kant van de Westzijde (Verkade 2 en 3) daarentegen zijn deels buiten gebruik. Wanneer je het terrein oploopt via het ‘de Ruyterplein’ verstomt het lawaai van verkeer op de Westzijde al snel en wordt vervangen door stilte en leegte. Onkruid schiet hier op tussen de stenen, het oogt verlaten. We lopen langs de laadplatforms aan het plein en lopen langs de beschuitfabriek. Ooit liep hier een sloot het land in, de sloot die achter de huizen van het Hollandse pad lag. Maar die is reeds lang gedempt door Verkade:
Artikel Zaanlander, 28-11-1950
Een stiekeme blik door een raampje aan de ‘Jan Rotstraat’ laat zien dat het grote fabriekspand aan de westkant van de Westzijde, de voormalige beschuitfabriek (Verkade 2), op het bovenstaande kaartje nummer 105, nu leegstaat. Helemaal achter op het terrein, veel dichterbij de Provinciale weg en aan de vaart ligt een deel van de panden (Verkade 3) dat nog wel gebruikt wordt. Daar hebben we niet gekeken, een hek verspert de toegang.
Waar de fabriek aan de Zaan (Verkade 1), het oudste deel van de gebouwen, zich kenmerkt door rode baksteen in kruisverband met ritmische raamreeksen met gietijzeren kozijnen en segmentbogen boven de ramen is het grote leegstaande pand heel anders qua bouw. Dit pand (Verkade 2) heeft een veel strakkere architectuur die kenmerkend is voor die latere bouwperiode (1927). Het heeft strakke gevels met weinig versiering, beton en staal zijn de dragende elementen en het kent grote stalen, meerruits vensters voor licht en ventilatie. Het pand is gebouwd met duidelijke, geometrische volumes en met de nadruk op efficiency van het productieproces. Als zodanig heeft het duidelijk invloeden van de Amsterdamse school. Aan de Oostkant van het pand bevindt zich het laadplatform, ooit verlieten hier de vrachtwagens met beschuit het pand. Het pand is ontworpen door architect J. Molenaar. Zie de foto voor een indruk van de bouwwijze (foto auteur).
Het pand mag uiterlijk niet aangepast worden, want monumentaal. Maar mogelijk wordt het door de nieuwe eigenaar van binnen omgebouwd om het geschikt te maken voor appartementen. Dat zou goed zijn, want langdurige leegstand is meestal niet goed voor een gebouw. En hier en daar is het verval toch al zichtbaar.
Het Hollandse Pad in Zaandam is een van die Zaanse straten waarvan de geschiedenis kenmerkend is voor de ontwikkeling van Zaandam als industriestad, polderlandschap en woongebied. Het ligt in een zone die tot in de 17e en 18e eeuw bestond uit veenweiden, sloten en kleine boerderijen. De naam verwijst waarschijnlijk naar het Hollandse veld: een gebied dat in de Zaanstreek bekend stond als “Holland” om het te onderscheiden van de “Westzaner” en “Oostzaner” polders. Dit soort paden waren essentieel voor boeren, handelaren en arbeiders die zich te voet tussen de verspreide erven en molens verplaatsten. In deze periode was de omgeving van het Hollandse Pad vooral agrarisch. De vele molens langs de Zaan – papiermolens, oliemolens, houtzaagmolens – trokken arbeiders aan, maar de directe omgeving bleef landelijk. Op de foto een afbeelding van het pad uit de jaren 60. GAZ-21_03336
Vandaag de dag is het Hollandse Pad een kort, onopvallend woonstraatje: een mengeling van oude panden, vernieuwde woningen en kleine tuinen. Vroeger was het veel langer en telde het ruim 80 huizen en diverse winkels en aan het eind stond een boerderij. Het leidde onder andere naar molen ‘De groene Hollandse tuin’. Maar Verkade heeft een groot deel van het pad en het gehele Ossepad pand voor pand opgekocht, afgebroken en omgebouwd naar parkeerterrein. In 1800 stonden er aan het Hollandse pad 25 huizen, in 1910 zelfs 83 en nu nog maar 15. Dat zegt genoeg. Deels is dat nog te zien op de onderstaande foto uit 1952 waarvan de rechten berusten bij het Aviodrome in Lelystad. Het Hollandse pad is nu veel korter dan op de foto en de zuidkant van het pad is aan het begin deels afgebroken in 1964 om meer ruimte te maken voor toegang tot het de Ruyterplein. Wel behouden is de bijzondere sfeer van woningen aan een pad. Woningen die deels direct aan het pad staan, deels via een kleine voortuin aan het pad grenzen. Je kunt je zo voorstellen dat hier vroeger een hechte gemeenschap woonde.
Foto Aviodrome, Lelystad.
De foto geeft een prachtig beeld van deze omgeving zoals die in 1952 was. Met op het Papenpad de Vermaning. Ook aan het Papenpad stonden vroeger meer woningen dan nu, net als bij het Hollandse Pad. En aan de Noordkant van de Papenpadsloot (de linkerkant) staat nog de oude bebouwing, waar nu nieuwbouw staat. Linksonder staan de houtloodsen van H. Simonz en zoon. Er was destijds veel meer open ruimte dan nu. Leuk om zo te kijken.
Een andere foto die het begin van het Hollandse pad goed weergeeft is te vinden in het gemeentearchief: Klik hier: Beeldbank Gemeentearchief Zaanstad.
Het Hollandse pad werd oorspronkelijk alleen aan de Noordkant bebouwd. Pas toen er veel arbeiders gehuisvest moesten rond 1890 worden werd ook de zuidkant bebouwd. In 1889 nam de gemeente het beheer van het pad zelf over. Daarvoor lag de verantwoordelijkheid voor het beheer van het pad bij de bewoners. En dat was lastig, soms wilden bewoners niet hun deel leveren of betalen. Waardoor zo’n pad een modderpoel kon worden.
De nummers 6,8 en 10 zijn in 1908 verbrand. De panden die daar nu staan zijn dan ook nog relatief jong. Ook nummer 2 is verbrand, namelijk in 1902.
De panden op het Hollandse pad zijn soms prachtig. Zo zien we op nummer 20 een zeer goed onderhouden pand van voor 1649 of zelfs nog ouder. Ooit in 1649 woonde Claas Dirckzoon daar. De reden dat het pad al zo vroeg bebouwd werd ligt in het feit dat er ooit een sluis lag aan de Westzijde ter hoogte van het pad. Dat gaf bedrijvigheid en daarom bebouwing. Nu ligt de sluis iets verder, aan de Westzijde, bij het Papenpad.
Onderstaand een foto (foto door auteur) van dat zeer oude pand aan Hollandse Pad 20. Het pand is zeer goed onderhouden en staat er prachtig bij. We zien de zijgevel met daarin de toegangsdeur.
Dat de deur in dit pand aan de zijkant zit was vroeger gebruikelijk. Achter het huis ligt de sloot. Onlangs is de fundering hersteld, zo vertelde de zeer vriendelijke bewoonster.
Nu niet meer bestaand, maar aan het einde van het pad, op nummer 100, was vroeger de boederij van Schortinghuis. Maar ook die viel in 1930 onder de slopershamer van Verkade.
Aan de andere kant van het pad ligt nummer 19. Nu één woonhuis, vroeger waren dit twee woonhuizen met de huisnummers 19 en 19b. Het pand dateert uit 1891 en het bijzondere is dat de huidige voorzitter van onze vereniging, Paul Vreeken, hier in 19b in de jaren 70 vaak repeteerde met zijn band.
Helemaal aan het begin van het pad, aan de Westzijde, ligt ook een monument. Het gaat om het voormalige politiemuseum (zie foto). Het pand dateert van rond 1825. Het betreft een gepleisterd woonhuis met twee opvallende, ronde, dakvensters. De twee toegangsdeuren zijn voorzien van een bovenlicht met daarin vier naar elkaar wijzende pijlen. Deze pijlen vormen een gestileerde windroos en hebben geen diepere betekenis.
Daarnaast staat boven de deur aan de zuidkant een wapenschild . Dit is later aangebracht en niet origineel. Dat geldt ook voor de kroon die hoger op de gevel is bevestigd. Boven de deur aan de oostkant staat de beeltenis van een kalf. Het pand is uitstekend onderhouden.
Al met al een heel waardevolle wandeling. Met leuke contacten met de bewoners. Ga vooral ook eens kijken bij dit oeroude stukje Zaandam. Er valt veel te zien.