De Stads Tekenschool
door Ruud Meijns
Het verleden heeft laten zien dat waar de gelegenheid wordt geboden, talenten zich zullen ontwikkelen. De waarde die de Stadsteekenschool heeft gehad voor techniek en kunst in de Zaanstreek kan niet genoeg worden benadrukt. De school is een stimulans geweest voor velen.
Koning Willem I nam het initiatief tot de oprichting van de tekenscholen, tekenacademies en kunstacademies via een Koninklijk besluit van 13 april 1817. Als gevolg van een Koninklijk besluit uit 1817 werd er ook in Zaandam in 1827 een ‘Stadsteekenschool‘ gesticht. Na een vergelijkend examen werd uit de sollicitanten als eerste Tekenmeester Herman Thepas uit Zwolle benoemd.
Schets – De Zaan te Zaandam, R. Dekker
Maar waar was deze tekenschool gevestigd? De school heeft een zwervend bestaan gekend voordat er, hoewel gedeeld, een eigen huis kwam.
In mei 1827 woont in het pand, het huidige Westzijde 52, nu bekend als de ‘Westside Grill’, timmerman Cornelis Kat. Na het overlijden van Kat brengt zijn weduwe Anna Kuijper het pand ter veiling en wordt het gekocht door het gemeentebestuur van Zaandam voor f 3.175,–.
Het krijgt als bestemming de Stadstekenschool en is tevens de huisvesting voor de stadstekenmeester Herman Thepas. De tekenschool blijft daar tot 1841. Met enig geluk kon ik een foto vinden van de Stationsstraat waar aan het eind de klokgevel van Westzijde 52 te zien is.
Er werd les gegeven in bouwkundig tekenen door de stadsarchitect de heer L.J. Immink en handtekenen door de heer J. Arentz. Beiden ontvingen een kleine toelage van de gemeente en het schoolgeld van de leerlingen. Vanaf 1862 wordt er alleen nog handtekenen gegeven omdat het technische tekenen onder gebracht wordt in de dan opgerichte Ambachtsschool, die overigens maar kort heeft bestaan.
De tekenschool heeft daarna nog onderdak gehad in het raadhuis van Zaandam naast de Oostzijderkerk, maar is het langst gevestigd geweest in de school van de heer Eijkman, verborgen achter panden aan de Gedempte Gracht waar de firma Kraaijer een winkel had.
Op de foto kijken we van een pakhuis op de Rozengracht richting Gedempte Gracht en in het grote pand was de school van Eijkman gevestigd.
Aan de achterkant liep de sloot van het Dampad en dat had als nadeel dat in de zomer de ramen niet geopend konden worden vanwege de stank.
In de gemeenteraad wordt dikwijls gesproken over de Tekenschool; over de leermiddelen en over de plek. De tekenschool zou ondergebracht kunnen worden bij de pas opgerichte H.B.S., maar de gemeenteraad neemt nogal wat tijd voordat men tot een definitief besluit komt. In januari 1882 biedt de burgemeester de gemeenteraad ‘een plan aan tot het stichten van een gebouw op de Gedempte Gracht, waarvan de benedenverdieping voor waag, de bovenverdieping voor teekenschool zal ingericht worden’.
De raad had er nog wel eens over willen praten want de kosten; f 6.600,– voor dit gebouw zijn toch fors, men acht behandeling van het voorstel nodig, maar B&W hameren op snelle besluitvorming omdat de huur van de huidige waag in hotel de Beurs aan de Dam afloopt. Bovendien krijgt de school van de heer Eijkman meer ruimte nu daar het aantal leerlingen oploopt. En zo komt het dat de raad in de vergadering van 16 maart 1882 instemt met de bouw van een pand met een waag waarboven een tekenschool.
Bij de aanbesteding komt de bouwsom uit op f 5.715,–. Bouwer wordt Jacob Nieuwstad uit Breda. Ontwerp: Gemeentearchitect J. van der Koogh, 1882. Op de 1e verdieping is in het ontwerp al een opstelling gemaakt voor de inrichting van de tekenschool.
Er zijn niet veel foto’s van de Waag met tekenschool zoals die op de Gedempte Gracht heeft gestaan. Een uitsnede laat het beter zien.
Het witte huisje ernaast is opgeofferd voor de doorbraak naar de Czarinastraat.
Het gebouw staat nog op dezelfde plaats maar het is geen plaats meer voor een tekenschool. Die werd in 1904 opgeheven. Voor een vak als tekenen kon men destijds terecht op de Burger Avondschool waar in de Stationsstraat o.a. les werd gegeven door een oud leerling van de tekenschool: Freek Engel.
Kunstenaar Isaac Arentz maakte van 1850 tot 1896 deel uit van het docentenkorps. Ook stadsarchitect L.J. Immink was jarenlang directeur en docent net als architect S.B. van Sante. Bekende leerlingen waren o.a Jacob Taanman, Klaas van Vliet, Freek Engel, Rens Lensselink.
Met de klok mee werk van: Jacob Taanman, Freek Engel en Rens Lensselink, leerlingen van de tekenschool.
Het gebouw werd niet meer als Waag of tekenschool gebruikt. De begane grond hield nog wel de naam Waag als winkel van tassen en andere lederwaren.
Van de eerste verdieping hebben verschillende instanties in de loop der jaren gebruik gemaakt.
Ook de situatie op de foto is allang verleden tijd. Het gebouw dat V&D liet bouwen en de Rozenhof bepalen nu het beeld. Bovendien is het water terug op de ‘Gedempte’ Gracht. (foto: Poppen)
Bron en Illustraties: Gemeentearchief Zaanstad, Kunst zonder Rugwind – Zaanse schilderkunst, 150 jaar Zaandam, Ver. Zaanse Molen, Blees aan de Westzijde, H. Th. Poppen.