Wandeling langs monumenten
door Simon Greve
Regelmatig wandelen leden van de werkgroep Erfgoed van onze vereniging door delen van Zaandam om te kijken hoe het staat met de monumenten en met panden die mogelijk het beschermen waard zijn. Eventueel kan dat via contact met de gemeente leiden tot aanwijzing van een nieuw monument.
Vandaag willen we kijken hoe het staat met het onderhoud van monumenten. Dat kan dan leiden tot contact met de afdeling Erfgoed van de gemeente. Bijvoorbeeld in het geval van slecht onderhoud van een pand. Of in gevallen waarbij een bouwvergunning niet nageleefd wordt met schade aan een monument tot gevolg.
We wandelen door het centrum en beginnen op de Hogendijk bij het Zaantheater. Het centrum heeft, als oudste deel van Zaandam, veel monumenten, zeker op de Hogendijk. Meer over dit gebied en de historie daarvan kunt u lezen in: Russische Buurt cultuurhistorische verkenning.doc. Onze gemeente heeft van veel delen van Zaandam dit soort verkenningen gemaakt en ze zijn heel interessant. Maar ook op onze eigen site staan interessante verhalen. Bijvoorbeeld: Tijdreis door de Russische buurt of Hogendijk 5 – Patentolie – Avis –
Sloot langs het Krimp, 1900_21_21547.GemeentearchiefZaanstad
Start
We beginnen dus op de kop van de Hogendijk met de rug naar de Dam, kijkend naar het Zuiden. Links zien we dan het Zaantheater, op de plek waar tot in de jaren negentig een grote parkeerplaats was. Rechts zien we dan verschillende interessante panden, onder andere nummer 28, op de hoek. Hierover is veel te vinden in de Orkaan, Geschiedenis van een hoek #6) – De Orkaan. Het zijn geen monumenten, wel zijn ze heel beeldbepalend.
Maar we kijken vandaag vooral naar de monumenten en hun toestand. En daarvan staan er twee aan de linkerkant, namelijk Hogendijk 5 en Hogendijk 9. Beide zijn rijksmonument. Hogendijk 5 met een stenen gevel en verder hout, Hogendijk 9 is volledig van hout. Panden uit respectievelijk ongeveer 1700 en 1730. Daartussenin staat Hogendijk 7. Prachtig passend in het ensemble, maar nog geen 50 jaar oud. Dus geen monument. Het onderhoud van deze panden lijkt ons dik in orde, geen reden tot zorg. Zie onderstaande foto’s.
Hogendijk 5 en Hogendijk 7
Aan de andere kant van de weg is Hogendijk 46, een gemeentelijk monument. Het gaat om het proeflokaal van de BlackSmith, een cafe. Zie onderstaande foto. Maar in 1954 werd in dit pand een smederij gevestigd en voorheen was in dit pand een banketbakkerij. Als u daar zelf wandelt, let dan ook op het prachtige deurkalf direct naast het pand. Het is een replica, maar erg mooi gemaakt door Eelco Aartsen en exact conform het origineel.
Hogendijk 46, The Blacksmith, 2002_21_39924 foto. w de jong
Iets verder, op de hoek van de Lage Horn met de Hogendijk (nr 62-64), staat het monumentale pand Huis der Cardinalen, gebouwd in 1655. Zie foto. Dit huis is gebouwd door de familie Cardinaal. Deze familie waren grootscheepmakers maar waren ook actief in de houtkoperij en bezaten traankokerijen en lijnbaan De Blauwe Arend. Zij hadden ook belangen in de houtzagerij en de walvisvaart. Na de Tweede Wereldoorlog was daar het gemeentelijk historisch archief gevestigd. Eind jaren `80 kwam er een tandartsenpraktijk in het pand die rond 2000 naar de Saentower is verhuisd. (Bron: de Orkaan). Het monument heeft een prachtige gevelsteen waarop een tafereel uit de scheepsbouw is afgebeeld (zie inzet foto).
Het pand is recent verbouwd om ruimte te bieden aan appartementen.
We lopen door en komen bij drie arbeidershuisjes die aan de rechterkant van de Hogendijk staan. In de vijftiger jaren was er direct naast deze drie panden een klompenhandel en in het laatste huisje van de drie een ‘Old Dutch’ souvenirshop. Op de onderstaande foto zijn die twee weergegeven zoals het in de jaren 50 was, samen met een foto van de huidige situatie.
U leest er alles over in de Orkaan: Hogendijk-66-68-23-nieuwe-monumenten-1-De-Orkaan.pdf
Hogendijk 66-68
Iets verderop vinden we het ‘Blauwe huis’, een rijksmonument en wereldbekend omdat Monet het geschilderd heeft. Op onderstaande foto het schilderij. Als je dat zo ziet realiseer je je plotseling dat achter de dijk gewoon eb en vloed voorkwam. De Hogendijk was destijds een zeedijk. Het huis dateert uit 1724 en is prima onderhouden. Op de foto is het afgebeeld met een deel van nummer 76, omdat dat pand recent perfect gerestaureerd is en helemaal in stijl is gebleven. Het is geen monument, maar wel mede-beeldbepalend en ook alweer uit 1883.
We slaan rechtsaf af naar het Krimp. Links zien we lage oude Zaanse huisjes. Krimp 29, 27 en 25 zijn gemeentelijke monumenten. Het lijkt alsof nummer 29 (zie foto hieronder) in een wat vervallen toestand verkeert. Er liggen bouwmaterialen in de voortuin, maar veel schot zit er niet in de verbouwing.
Nummer 27 en nummer 25 zijn in een betere toestand. Iets verderop, op nummer 23 , vinden we het Czaar Peterhuisje, beroemd natuurlijk en in een perfecte toestand.
Natuurlijk is er nog veel meer moois te zien. Denk aan gemaal de Soetenboom aan de Hogendijk op de plek van de oude Horndersluis. Vroeger kon op die manier vanuit de voorzaan de dijksloot achter de Hogendijk bereikt worden. Deze dijksloot bestaat nog altijd en liep vroeger veel verder door, tot zelfs achter de huidige Dam en daarna zelfs verder in de Westzijde. Maar tegenwoordig is de dijksloot voor een groot deel gedempt. Kijk op die plek ook even bij het water, de oude gedenksteen zit nog steeds ingemetseld in de sluis. Maar is lastig leesbaar.
Ook Rustenburg 5 verdient aandacht. Een oud winkel-woonhuis met een achtergelegen paardenstal. Het is een monument en recent perfect gerestaureerd. Daar zijn films van gemaakt en die zijn erg leuk om te bekijken. Zie: House Rustenburg 5 Zaandam restored part 1 . Er zijn ook een deel 2, 3 en 4. Zie ook de onderstaande foto.
Ik moet dit artikel beperken want het mag niet te lang zijn. Maar ga zeker zelf eens wandelen over de Hogendijk, Krimp en Rustenburg. Er is veel te zien.
Foto’s: Simon Greve tenzij anders vermeld.