Historie
De Stads Tekenschool
door Ruud Meijns
Het verleden heeft laten zien dat waar de gelegenheid wordt geboden, talenten zich zullen ontwikkelen. De waarde die de Stadsteekenschool heeft gehad voor techniek en kunst in de Zaanstreek kan niet genoeg worden benadrukt. De school is een stimulans geweest voor velen.
Koning Willem I nam het initiatief tot de oprichting van de tekenscholen, tekenacademies en kunstacademies via een Koninklijk besluit van 13 april 1817. Als gevolg van een Koninklijk besluit uit 1817 werd er ook in Zaandam in 1827 een ‘Stadsteekenschool‘ gesticht. Na een vergelijkend examen werd uit de sollicitanten als eerste Tekenmeester Herman Thepas uit Zwolle benoemd.
Schets – De Zaan te Zaandam, R. Dekker
Maar waar was deze tekenschool gevestigd? De school heeft een zwervend bestaan gekend voordat er, hoewel gedeeld, een eigen huis kwam. Verder lezen
Wandeling langs monumenten
door Simon Greve
Regelmatig wandelen leden van de werkgroep Erfgoed van onze vereniging door delen van Zaandam om te kijken hoe het staat met de monumenten en met panden die mogelijk het beschermen waard zijn. Eventueel kan dat via contact met de gemeente leiden tot aanwijzing van een nieuw monument.
Vandaag willen we kijken hoe het staat met het onderhoud van monumenten. Dat kan dan leiden tot contact met de afdeling Erfgoed van de gemeente. Bijvoorbeeld in het geval van slecht onderhoud van een pand. Of in gevallen waarbij een bouwvergunning niet nageleefd wordt met schade aan een monument tot gevolg.
We wandelen door het centrum en beginnen op de Hogendijk bij het Zaantheater. Het centrum heeft, als oudste deel van Zaandam, veel monumenten, zeker op de Hogendijk. Meer over dit gebied en de historie daarvan kunt u lezen in: Russische Buurt cultuurhistorische verkenning.doc. Onze gemeente heeft van veel delen van Zaandam dit soort verkenningen gemaakt en ze zijn heel interessant. Maar ook op onze eigen site staan interessante verhalen. Bijvoorbeeld: Tijdreis door de Russische buurt of Hogendijk 5 – Patentolie – Avis –
Sloot langs het Krimp, 1900_21_21547.GemeentearchiefZaanstad Verder lezen
Sex in de stad
door Ruud Meijns
Of in het pand een bordeel gevestigd was zal nog onderzocht worden zo bleek tijdens de behandeling van de Zaak in maart 1974 tegen sexshophouder G. Sneeboer. De eigenaar van de winkel en videoverhuur op de hoek van de Czarinastraat en de Czaar Peterstraat had zonder vergunning films vertoont, een drankje geschonken en een stripteasevoorstelling gegeven.
Winkelier G. Sneeboer Verder lezen
De laatste tonnen
door Ruud Meijns
We moeten het even hebben over ‘Ontlasting’. Omdat het belangrijk is voor ons lijf, het is deel van onze stofwisseling. We hoeven er tegenwoordig niet meer over na te denken waar het blijft want we hoeven alleen maar door te spoelen.
In ons waterrijk gebied was de sloot meestal het eindpunt van deze substantie. Zolang het om een kleine bevolking ging viel er wel mee te leven, maar met de groei van het aantal inwoners verdwenen sloten door demping ten behoeve van woningbouw en konden de overgebleven sloten het niet meer verwerken. Het begon te stinken, ziektes braken uit en men bedacht het tonnetje als alternatief.
De invoering van het tonnenstelsel was in 1874. De tonnen werden met paard en wagen opgehaald en een schone ton geplaatst, de inhoud verdween in de beerput bij de Reinigingsdienst aan de Westzanerdijk waar ook de tonnen werden schoongemaakt.
De sloot bij Wijnkanspad met links het ‘Hoisie’ boven de sloot Verder lezen
Eerste Nederlandse Stoom Ouwel Fabriek (E.N.S.O.F.)
door Ruud Meijns
Ik woonde aan de oostkant van Zaandam en voor zwemlessen gingen we heen en terug de Bernhardbrug over. De letters ENSOF op de gevel waren altijd een mysterie voor mij tot ik me ging verdiepen in de geschiedenis van Zaandam; een aha-erlebnis.
De Eerste Nederlandsche Stoom Ouwel Fabriek was gevestigd in de Westzijde op nummer 300. Ouwel is een soort eetbaar papier. De fabriek werd in 1898 opgericht door Nicolaas Bakker Klaaszn. In 1901 droeg Bakker zijn belangen over aan medevennoot J.H.H. Kempers. Het bedrijf draaide goed en werd enige keren uitgebreid. Het geeft ons ook gelegenheid om de Westzijde te laten zien voordat de Prins Bernhardburg in gebruik werd genomen, want die kwam ten zuiden van de Ouwelfabriek te liggen.
Westzijde, 1938. Het grote gebouw is de Ouwelfabriek op nummer 300. Op 298 zat molenmaker Boerendans, 296 visserman Bakker, 294 café Plekenpol, 292 de slagerij van weduwe Hoek en op 290 de bakkerij van Noord. Alle panden rechts van de ENSOF zijn gesloopt voor de afrit van de Bernhardbrug. Verder lezen
Westzijde 1 – 3
door Ruud Meijns
Westzijde 1 – 3 is een prominente plek in de stad. Het is het gebied tussen de Gedempte Gracht en de Vinkenstraat.
Het is nu een drukke plek met een bushalte maar die drukte was er halverwege de 19e eeuw ook al want op de hoek bij het (toen nog) Vinkenpad was de uitspanning ‘de Twee Zwanen’ gevestigd, met een terras en er werden veel bijeenkomsten georganiseerd. Toen ‘de Twee Zwanen’ werd vervangen door stalhouderij/hotel/café ‘Neuf’ van J. de Boer Cz., zal de drukte er niet minder om zijn geworden. Verder lezen
Groenland vaart – het contract
Als iemand het voornemen had om een schip naar Groenland voor de walvisvaart uit te rusten begon dat met het bouwen of huren van een schip. Was het schip gekozen dan de volgende fase die van het uitrusten en bemannen. Daarvoor werd een boekhouder aangesteld.
Deze werd belast met het uitrusten van de aanstaande vaart m.b.t. bemanning en goederen. De boekhouder zorgde voor de aanstelling van een commandeur die weer op zijn beurt zorgde voor de aanmonstering van de bemanning.
De commandeur koos daarvoor een herberg uit waar alle belangstellenden zich konden melden. In Zaandam was dat meestal Spitsbergen in de Peperhoek waar al het bootvolk bekend mee was. De gegadigden werden één voor één naar binnen geroepen. Was men akkoord met de voorwaarden dan diende de persoon een contract te ondertekenen.
Dat contract zag er zo uit: Klik voor de PDF
Bron: Honig’s studiën, tweede deel
Heuden (Huiden)
door Ruud Meijns
Er gaat al heel lang een verhaaltje rond dat oude woningen in Zaandam gebouwd zouden zijn op koeienhuiden, of op huiden in het algemeen. Dat is een groot misverstand. Het misverstand werd ook wel uitgelegd als zou het van heien naar huiden zijn gegaan in het taalgebruik, maar dat is wel erg ver gezocht.
Stel je eens voor waar al die huiden, als we het over koeienhuiden hebben, waar al die huiden vandaan zouden moeten komen. Daar viel niet tegenop te slachten.
Wandeling langs het oude Kalf
door Simon Greve
Regelmatig wandelen leden van de werkgroep Erfgoed van onze vereniging door delen van Zaandam om te kijken hoe het staat met de monumenten en met panden die mogelijk het beschermen waard zijn. Eventueel kan dat via contact met de gemeente leiden tot aanwijzing van een nieuw monument.
Het oude Kalf…… Ouderen onder de lezers kennen nog de situatie dat het nieuwe Kalf er nog niet was. Waarbij ik onder het nieuwe Kalf de nieuwbouwwijk versta waar in de jaren ‘70 heel veel woningen zijn gebouwd. En nog ouderen weten ook van de tijd dat het Kogerveld nog weiland was, en dat je over de dijk van de Zaan van de Noorderbrug naar het noorden fietste, over het Kalf en verderop langs de Braaksloot. Zonder Coentunnel-viaduct. Wat was Zaandam toen nog leeg.
Maar dit verhaal gaat over het oude Kalf. Ik heb een oude luchtfoto onderstaand ingevoegd (rechten bij de gemeente) om te laten zien dat er destijds alleen bebouwing langs de dijk was. En die bebouwing stond tamelijk ver uit elkaar, de dichtheid was niet hoog.
Zuiddijk 137 – Café de Kroon
door Ruud Meijns
Nu is er niets meer te zien van het bijzondere uiterlijk van Café de Kroon op de Zuiddijk. Het ontwerp was van Heinz Julius Schaub en hij was tevens mede eigenaar van de Kroon. Over de heer Schaub een volgend keer wat meer.
Op de plek van dit café stond een woning van W. van der Stadt (1836-1866) (foto) die er samen met zijn broer Augustinus Aemilius Cornelis (roepnaam Gus) woonde. Na zijn huwelijk met Elisabeth Latenstein, (1837-1917) verliet broer Gus de woning op 137. Willem van der Stadt overleed in 1866 met als gevolg dat zijn vrouw met vier kinderen achter bleef.
In 1868 werd het pand publiekelijk geveild en kwam het in handen van Arend Pieter Latenstein, familie. 10 jaar later gaat het terug in het bezit van Elisabeth Latenstein, weduwe van Willem van der Stadt. Zij bleef er tot 1900 wonen waarna zij verhuisde naar Westzijde 15.[1] Verder lezen
Kermis en toneel
In vroeger dagen was het een goede gewoonte om tijdens de kermisperiode ook uit te pakken met toneelvoorstellingen uitgevoerd door verschillende gezelschappen. Veel volk op de been dus grote kans op volle zalen. Om daarvoor reclame te maken bedacht de directie van de schouwburgzaal ‘Prins Hendrik’ om een koets door de stad te laten lopen. Koets, koetsier, paard en de reclame staan hier op het Stationsplein augustus 1908.
Jan Zwart (1877-1937)
door Ruud Meijns
Recent kwam de gemeente Zaanstad met het idee naar buiten om grafmonumenten van bekende Zaankanters te beschermen. Eén die genoemd werd was organist Jan Zwart.
De Zaandammer Jan Zwart was een befaamd organist. Een boek dat over hem verscheen droeg als titel “Een profeet op de orgelbank”[1]. Maar Jan Zwart behoort niet tot de bekende Zaandammers. Misschien omdat het kerkorgel een kleine schare geïnteresseerden kent, maar binnen de kring van orgelliefhebbers was Zwart een grote naam.
Jan Zwart werd op 20 augustus 1877 in Zaandam geboren als zoon van Stoffel Zwart en Christina Bot. Vader Zwart was koopman. Op 5-jarige leeftijd verhuist Jan met het gezin naar Rotterdam. Hij blijkt muzikale aanleg te hebben en kreeg al snel orgelonderwijs. Reeds met 16 jaar krijgt hij een aanstelling als organist bij de Gereformeerde kerk aan de Westzeedijk te Rotterdam.
Na deze aanstelling komt de benoeming tot organist bij de Hervormde gemeente in Capelle aan de IJssel. In 1898 verbindt hij zich aan de Hersteld Evangelisch Lutherse gemeente in Amsterdam. En enige tijd later verhuist hij weer terug naar Zaandam op het adres Schapenpad 4. Verder lezen
Westzijde 102 – de Ossenkop
door Ruud Meijns
Net als bij Westzijde 108 beginnen we ook dit keer met een reclameplaatje van Verkade. In het midden van de drie huisjes is nummer Westzijde 102. Dat is het perceel met de Ossenkop.
De pandjes zijn al eerder geschilderd door een onbekende schilder die in de tweede helft van de 18e eeuw de “Westzijderol” het licht heeft doen zien. Dezelfde drie huisjes nu midden 18e eeuw. Verder lezen
Westzijde 108
door Ruud Meijns
Wat een romantisch plaatje, de Westzijde in vroeger dagen getekend voor een reclameplaatje van Verkade.
De Westzijde op deze plek heeft huisnummers voor panden die men niet ziet. Dat is omdat de panden die achter het pand aan de straatkant van de Westzijde liggen ook een nummer hebben gekregen. Zodoende is het dat aan de voorkant de nummering van 102 naar 108 springt.
Het derde pand van rechts op de tekening is nummer 108. Verder lezen
Kraaijer en de Capella
door Ruud Meijns
Het bouwen van schepen behoorde honderden jaren tot de Zaanse nijverheid. Van houten schepen in de Gouden Eeuw tot stalen schepen in de vorige eeuw. In de jaren ’50 waren er zo’n twintig werven en werfjes die zich met scheepsbouw bezig hielden. Ook nu zijn er nog scheepswerven actief maar die behoren meer tot de luxe jachtbouw.
Scheepswerf Kraaijer, later De Beer, was zo’n ouderwetse werf waar vrachtschepen werden gebouwd. Het vrachtschip was de Capella. De kiel werd gelegd op 30 september 1956 en de proefvaart werd gemaakt op 10 januari 1957. Van de tewaterlating zijn mooie beelden bewaard gebleven. Ik was net tien geworden en mocht met mijn vader, die er werkte mee naar de tewaterlating. Verder lezen