Nieuw
Wegsloot
door Ruud Meijns
In 1926 vierde de Nutsspaarbank in de Czaar Peterstraat haar eeuwfeest. In de krant stond, naast een lang gedicht van een tevreden spaarder een foto van het gebouw aan de Czaar Peterstraat. Wat me opviel was dat er een reling te zien was.
Op een kaart van die tijd is te zien dat er toen nog een wegsloot liep en moest men een bruggetje over om verder de Czaar Peterstraat in te kunnen.
Oorspronkelijk liep de sloot naar het noorden door naar de Westzijde maar dat deel van de sloot is al vroeg gedempt.
Naar het zuiden toe liep de sloot langs het Krimp en werd dan de dijksloot van de Hogendijk. Het deel bij het Krimp is ook al lang gedempt.
Illustraties: Gemeentearchief Zaanstad
Elektriciteit
Telefoon, fiets, laptop, auto, koptelefoon – ze moeten allemaal worden opgeladen tegenwoordig. Het is allemaal net zo vanzelfsprekend als het knopje aanklikken en er is licht in huis. Maar die energie moet ergens vandaan komen en ooit is er een begin mee gemaakt.
Voor Zaandam begon dat eind 19e eeuw. Amsterdam had in 1899 de Gemeentelijke Electriciteits Werken (GEW) opgericht. Voor Zaandam was de vraag waar ze de stroom vandaag gingen halen want een eigen centrale oprichten vond men niet rendabel. Ze kozen ervoor om Amsterdam te vragen of zij ook aan de andere kant van het water de elektrische energie wilden leveren.
Via Amsterdam-Noord kwam de kabel met hoogspanning in Zaandam aan. Er kwam geen toestemming om de kabels door het Noordzeekanaal te leggen. De gemeente had in 1914 de Gemeentelijke Electriciteits Werken (G.E.W.) opgericht en een Transformatorstation gebouwd aan de Zuiddijk voor de ontvangst van de electriciteit. Gelijker tijd werd aan de Oostkade gewerkt aan de bouw van een kantoor en werkplaatsen van de van Zaandam. Verder lezen
Rijbewijs
door Ruud Meijns
Soms zie je mensen een auto besturen en denk je ‘heb je wel les gehad?’. Dezer dagen zijn voorstellen in het nieuws gekomen die het halen van een rijbewijs en dus de rijopleiding moeten verbeteren.
In de beginjaren van de auto zo rond 1900 was het niet gebruikelijk dat er een opleiding was voor “het berijden van de wegen met een voertuig, voortbewogen door mechanische kracht en van een groter gewicht dan 150 kg.” Met de invoering van de Motor- en Rijwielwet in 1905 werd een rijbewijs verplicht om in een auto te rijden. Wie het aanvroeg kreeg een vergunning van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, maar alleen voor de Rijkswegen. Voor de Provinciale en gemeentelijke wegen waren aparte vergunningen nodig. Een rijexamen bestond nog niet. Dit is de Renault uit 1903 van de heren Laan uit Wormerveer. Het waren natuurlijk de gefortuneerden die zich een automobiel konden veroorloven en vaak werden ze nog gereden door een eigen chauffeur.
Vanaf 1927 kwam een geldig rijbewijs in gebruik waarvoor een rijexamen verplicht werd gesteld door het CBBR (Centraal Bureau voor de afgifte van Bewijsstukken van Rijvaardigheid). Het examen kostte vier gulden. Vanaf 1955 werden de eisen strenger, kwam er een leerboek en een schriftelijk theorie-examen.
De Westzijde bij Verkade 5
door Ruud Meijns
Westzijde 107
Aan het Ossenpad stond een slachthuis en daarmee hebben we ook de oorsprong van de naam van het pad te pakken.
In 1865 vroeg de heer Elias Barend van Thijn (1866-1940) bij de gemeente toestemming om aan het Ossenpad een dergelijke inrichting te mogen bouwen.
In 1896 vraagt van Thijn vergunning aan voor een ‘kiosk’ want hij gaat verbouwen en in de kiosk wil hij de verkoop laten doorgaan. Hij zal de bestaande bebouwing slopen en er een nieuw pand neerzetten. Volgens de tekening bij de aanvraag kreeg het pand aan de Westzijde deze voorgevel, zie tekening. Het gaat om twee broers die de zaak voeren namelijk Elias Barend van Thijn en Abraham Elias van Thijn.
Het jaar daarop, 1897, vraagt van Thijn vergunning aan voor het bouwen van een wagenhuis met veestalling ten noorden van het huis. Zelfs het wachthok voor de slacht krijgt nog een mooi uiterlijk. Het is een behoorlijk lange schuur met ramen aan de zijkant en een verdieping. Verder lezen
De Westzijde bij Verkade 4
door Ruud Meijns
Het Ossenpad
Twee foto’s van dezelfde plek in de Westzijde om de plek van het Ossenpad duidelijk te maken. Hierboven ziet u de Westzijde met links het pand met nummer 107. Iets daarvoor een hek van Westzijde 105. Tussen 105 en 107 loopt het Ossenpad zoals op de tweede foto rechts goed te zien. Het pand in het midden is Westzijde 105 dan het Ossenpad en dan de bebouwing van 107. Het Ossenpad wordt al genoemd in het begin van de 18e eeuw toen in 1719 slagerij de Bonte Os werd verkocht. Hier dankt het pad zijn naam aan. Verder lezen
De Westzijde bij Verkade 3
Westzijde 105
door Ruud Meijns
Het land aan de westkant van de Westzijde behoort tot het bezit van Paulus Dirkszn. de Boer, landman. In 1899 verkoopt hij een deel aan de gebrs. van Thijn. De familie van Thijn is een slagersfamilie waarvan verschillende verwanten in het slagersvak zitten. De gebrs. Van Thijn bouwen een woning zoals op de tekening te zien is.
Het is een woonhuis, gebouwd door de familie van Thijn, maar anderen hebben er ook vanuit geopereerd. Zo heeft H. Burema vanuit nummer 105 mantels en stoffen verkocht. Niet lang want in 1905 volgt een opheffingsuitverkoop.
Er volgt in 1911 een wijziging waarbij één van de broers, Abraham eruit stapt en een jongere broer Eduard, als eigenaar de plaats inneemt. 
In 1921 verkopen de gebrs. van Thijn het pand aan Lambertus Westenberg, procuratiehouder te Wassenaar. In 1932 verkoopt Westenberg het geheel aan de firma Verkade die voor het gebied grote uitbreidingsplannen heeft.
Voorlopig blijft het pand nog staan en kent het verschillende gebruikers zoals in 1914 de heer M.E. van der Veen, penningmeester van het steuncomité voor de Belgische vluchtelingen. Ik denk dat de bovenverdieping en begane grond apart verhuurd werden. In 1931 maakt J.H. Op Den Velde er gebruik van voor zijn Radiocentrale. Er heeft ook nog een periode een instituut ingezeten dat HAVO heette. Ze maakten reclame voor het uittypen van ‘uw brieven vanaf 25 cent’. Maar na de oorlog neem Verkade het zelf in gebruik en plaatst er de afdeling personeelszaken in. Zoals alle andere panden is het in de jaren ’60 gesloopt. Het doet een beetje Zwitsers aan.
De Westzijde bij Verkade 2
Westzijde 103
door Ruud Meijns
Over Westzijde 103 kunnen we eigenlijk kort zijn want dat is nog steeds het adres van de firma Verkade. Waar bij de foto van meubelhuis Centrum (zie Westzijde 101) nog een toegang te zien was naar het terrein van Verkade is dat nu afgeschermd door een hek.
Voordat Verkade zich op dit adres vestigde stond hier een koffie- en bierhuis onder de naam ‘De IJsbeer’. De IJsbeer had een grote speeltuin. Het geheel was ruim 9 aren groot. In 1900 komt het geheel op een veiling. Tot 1904 worden L. Lazerus en J. de Beer als koffiehuishouder vermeld. Daarna komen er geen meldingen meer in de kranten voor.
Het etablissement was een geliefde plek voor allerlei bijeenkomsten en vergaderingen. In mei 1901 staakten de arbeiders van de fabriek de ‘Phenix’ in de Oostzijde. Uit Amsterdam werden de stakingbrekers ingezet en dat bracht de nodige onrust in Zaandam. Er kwamen zelfs Huzaren en Rijksveldwachters naar de stad om het hier rustig te houden. In koffiehuis de IJsbeer vond een vergadering plaats waar de gemeente blijkbaar niet al te gerust op de afloop was en cavalerie in de buurt hield. Toen de vergadering beëindigd was en een aantal personen onder het zingen van het Vrijheidslied door de Westzijde richting Dam wilden trekken werd handelend opgetreden. Toen er met stenen werd gegooid werden enkele charges uitgevoerd en keerde de rust weer.
Pinksterblom
door Hessel Kraaij
Bij de Zaanse Schans werd de Pinksterblom gevierd. Tijdens Pinksterblom bracht de Zaanse Kaper het oude ritueel terug, gekleed in kostuums uit de achttiende eeuw!
Een Pinksterblom of Pinksterbruid is een fenomeen uit een oud Nederlands folkloregebruik, waarbij rond Pinksteren op een voorjaarsfeest dat — toepasselijk — de viering van de pinksterblom genoemd werd, uit de ongetrouwde meisjes van de gemeenschap door de huwbare jonge mannen een bruid gekozen werd en met bloemen en een kroontje werd versierd. Dit feest wordt tegenwoordig vooral in het oosten en zuiden van Nederland en op de Waddeneilanden als kinderfeest voortgezet.
Foto. H. Kraaij
De Westzijde bij Verkade 1
door Ruud Meijns
Bij het kaartje. Dit is de Westzijde. Rechts ‘de Ruiter’, de koekfabriek van Verkade. Nu wordt dit pand door diverse instanties en bedrijfjes gebruikt, zoals de Bieb.
Aan de westkant van de Westzijde ligt een gebied tussen de Reigerstraat en het Hollandsepad met daartussen het Ossenpad. Behalve wat paden was een groot deel aan de westkant van de Westzijde weiland.
Veel van dat land was eigendom van Paulus Dirkszn. de Boer. Hij stond te boek als ‘Landman’, nu zouden we zeggen; ‘grootgrondbezitter’. Hij deed een deel van het land over aan een andere ‘Landman’ ook al zo’n ‘grootgrondbezitter’; Jacob Pieterszn. Out.
Nu wordt dit deel van de Westzijde gedomineerd door een hek waarachter de fabrieken van Verkade staan. Verder lezen
Nieuw veld en nieuwe tribune.
Na de verhuizing heeft voetbalclub RCZ een splinternieuw veld en door de werkzaamheid van alle leden heeft men nu ook de beschikking over een nieuwe tribune die 120 toeschouwers kan herbergen. Veel was al in de zomer klaar maar er was nog genoeg te doen om de opening naar augustus te verplaatsen.
Voor welp Nico Glandorf was het een heel bijzondere dag omdat hij aan voorzitter Prins twee grens- en hoekvlaggen mocht overhandigen. Hij deed dat niet zomaar maar hield nog een kleine toespraak voor de microfoon.
Nou dan ben je een hele Piet als je dat zonder haperen doet. (uit de krant van 25 augustus 1952)
Een ongelukkige brand
door Ruud Meijns
Hoe een bescheiden brandje grote gevolgen kreeg voor Kring Drie van de Zaandamse brandweer. Op 20 april 1960 kwam er een melding van een brandje bij cacaofabriek “de Halve Maan” van Jan Schoenmaker. Kring Drie rukte onmiddellijk uit.
Op weg naar de brand over het bochtige en smalle Kalf kwam de brandweer ter hoogte van Pakhuis de Bijl een melkwagen uit tegenovergestelde richting tegen die geen ruimte maakte voor de aansnellende brandweerwagen die zoals gewoonlijk een sirene liet gaan. Verder lezen
Een goeie tip
Een goeie tip uit augustus 1921!
Voor de warme dagen als zij nog komen
Een verfrissend voetbad kan men als volgt bereiden: 1 ons aluin, 2 ons zeezout, 2 ons borax. Van dit mengsel voegt men aan het voetbad 1 theelepel toe, als na een lange wandeling de voeten neiging vertonen op te zwellen. Als men de voetzolen inwrijft met een stukje citroen, zal dit veel helpen om de vermoeienis te voorkomen.
Na de voeten gebaad te hebben, bestrooie men ze met speksteenpoeder. Zijn de voeten erg pijnlijk, dan masseere men ze van den teen naar de hiel, met wat vaseline.
Om het haar glanzig te krijgen, losse men tien gram carbonaat met potasch op in het waschwater.
Om de vliegenplaag tegen te gaan, drenkt men lapjes flanel in terpentijn en legt deze in schoteltjes op verschillende plaatsen in de kamer. Ook kan men op een schoteltje één theelepeltje zwarte peper twee bruine suiker en één room vermengen.
Magazine 11 van Historisch Zaandam is verschenen
Eind april is de nieuwste uitgave van het Magazine Historisch Zaandam verschenen. In deze uitgave nummer 11 wordt aandacht geschonken aan:
– de Pastorie op de Hoogendijk 14 (nu Dam 32)
– Gedicht van Lisa van Tongeren, stadsdichter van Zaanstad
– Schilderskunst in Zaanse bedrijven
– De Drie Doorbraken in de Zuiddijk
– De Hofwijk
– Gargadoors aan de Hogendijk
– De Verf- en vernisfabriek “Holland” van Oosterveld & Romijn
– Een reisje door het archief van Albert Heijn
– Huza Eletrofa
Kortom, weer een lezenswaardig nummer, welke inmiddels bij de leden van de vereniging Historisch Zaandam is thuisbezorgd. Vanaf 1 mei is dit nummer voor 5 euro ook verkrijgbaar in de losse verkoop bij onze verkoopadressen:
Bruna Zaandam, Damstraat 11, Zaandam
Zaanstore (VVV), Stadhuisplein 96, Zaandam.
Buurtwinkel/verswinkel H. van Langelaar, Schoolmeesterstraat 62-64, Zaandam.
Bruna Wormerveer, Marktplein 17, Wormerveer.
Bestellen kan ook door overmaking van € 5,00 + portokosten op onze bankrekening NL13 RABO 0328 956600 t.n.v. Historisch Zaandam onder vermelding van naam, adres en bestelling Magazine 11. Voor verzending in de Zaanstreek rekenen wij € 1,00 en voor buiten de Zaanstreek € 4,00.
Ook eerdere nummers van het Magazine zijn nog beperkt verkrijgbaar. Zie informatie hierover op onze website.
Oostzijde 111
door Ruud Meijns
Velen zullen zich nog wel Oostzijde 111 als ‘Spes Viva’, herinneren; het Gereformeerde verpleeghuis.
Het was het herenhuis met grote tuin van rijstpeller Nicolaas Blans. Nicolaas Johannes Blans 1865 – 1916, was de eerste eigenaar van dit grote pand. De heer Blans was naast rijstpeller ook een ZVV’r die zoals veel jongens uit de gegoede burgerij het voetbalspel populair trachten te maken. Naast voetballen voor ZVV was hij ook tweede secretaris van de vereniging. Voor de afdeling Zaandam van vereniging “Volksweerbaarheid”[1] hield hij als penningmeester een oogje op de financiën. N.J. Blans overlijdt in 1916. Verder lezen
Bouillonblokjesfabriek ‘De Arend’
door Ruud Meijns
Struinend in de kranten bij het Gemeentearchief zag ik in een krant van december 1918 een grote advertentie van notaris Dekker over de verkoop van “De Eerste Zaanse Bouillonblokjesfabriek De Arend”.
Nooit gehoord van “De Eerste Zaanse Bouillonblokjesfabriek De Arend”, gelegen aan het Fransche Pad nr. 4. In de advertentie wordt het pad niet aan elkaar geschreven.
Dan maar eens verder zoeken in het archief. Van deze Arend is niets te vinden. Wel van veel andere Arenden als molen of pakhuis. Adresboek dan? Ook niet. Dan zoeken op Franschepad 4 of Fransche Pad 4; de juiste schrijfwijze is belangrijk om iets te vinden in een archief. Geen fabriek De Arend op het Franschepad. Verder lezen